Zor Hafıza

Yugoslavya'nın dağılması sırasında artan etnik milliyetçilik, Bosna Savaşı'ndaki etnik temizlik politikaları, BM güvenli bölge uygulamasının yetersizliği ve uluslararası müdahale eksikliği temel nedenlerdir.

Temmuz 1995'te Srebrenitsa BM Güvenli Bölgesi'nin düşmesi sonrası 8.000'den fazla Bosnalı Müslüman erkek ve çocuğun katledildiği, ICTY ve ICJ kararlarıyla hukuken soykırım olarak tescillenen tarihsel olay.

Olay anında BM Barış Gücü'nün (Dutchbat) katliamı önleyememesi uluslararası alanda büyük eleştirilere neden olmuş; bu durum daha sonra küresel barış koruma politikalarının yeniden gözden geçirilmesine yol açmıştır.

İkinci Dünya Savaşı'nın Pasifik cephesinde uzayan çatışmalar, Japonya'nın teslim olmayı reddetmesi, Manhattan Projesi kapsamında nükleer silah geliştirilmesi ve savaşı hızla sonlandırma stratejisi temel nedenlerdir.

6 Ağustos 1945'te, II. Dünya Savaşı'nın son aşamasında ABD tarafından Hiroşima'ya tarihteki ilk atom bombasının atılması ve on binlerce sivilin hayatını kaybetmesi.

Birleşmiş Milletler'in ilk kararının nükleer silahsızlanmaya ayrılması ve nükleer denemelerin kapsamlı yasaklanması çabaları.

Reaktör tasarım kusurları, güvenlik prosedürlerinin ihlali, operatör hatası, otoritelerin risk uyarılarını görmezden gelmesi ve Sovyet sistemindeki şeffaflık eksikliği temel nedenlerdir.

26 Nisan 1986'da, Ukrayna'daki Çernobil Nükleer Santrali'nde meydana gelen ve tarihin en büyük nükleer kazası olarak kabul edilen patlama.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) öncülüğünde nükleer güvenlik iş birliklerinin artırılması ve Çernobil Lahiti için küresel fon oluşturulması.

Kazanın temel nedenleri arasında santralin tasarım aşamasında öngörülen tsunami yüksekliğinin gerçek dalgaların çok altında kalması, yedek jeneratörlerin ve soğutma sistemlerinin deniz seviyesine yakın konumlandırılması, düzenleyici kurumlarca risklerin yeterince değerlendirilmemesi ve deprem sonrası acil müdahale protokollerindeki eksiklikler yer almaktadır.

11 Mart 2011'de Japonya'nın kuzeydoğusunu vuran 9.0 büyüklüğündeki Tōhoku depremi ve ardından gelen tsunaminin tetiklediği, Fukushima Daiichi Nükleer Santrali'ndeki üç reaktör çekirdeğinin erimesiyle sonuçlanan, Çernobil'den bu yana dünyanın en ağır nükleer kazası.

Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı olayı en üst düzey olan seviye yedi olarak sınıflandırmıştır. Avrupa ülkeleri nükleer güvenlik stres testleri başlatmış, Almanya nükleer enerjiden tamamen çıkma kararı almıştır. Japonya uluslararası yardım kabul etmiş ve nükleer düzenleme yapısını köklü biçimde yenilemiştir.

Temel nedenler arasında köklü Avrupa antisemitizmi, Birinci Dünya Savaşı sonrası ekonomik çöküş, Nasyonal Sosyalist ideolojinin ırk üstünlüğü doktrini, demokratik kurumların zayıflaması ve uluslararası toplumun erken müdahale eksikliği yer almaktadır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanyası tarafından sistematik biçimde planlanan ve yürütülen, altı milyon Yahudi'nin yanı sıra Romanlar, engelliler, siyasi muhalifler ve diğer gruplardan milyonlarca insanın katledildiği, insanlık tarihinin en kapsamlı soykırımı.

Nürnberg Mahkemeleri uluslararası ceza hukukunun temelini oluşturmuştur. Birleşmiş Milletler 1948'de Soykırım Sözleşmesi'ni ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'ni kabul etmiştir. Holokost, uluslararası hukuk, insan hakları ve kolektif güvenlik anlayışında kalıcı bir dönüm noktası olmuştur.

Sömürge mirası, kimlik kartlarına dayalı etnik sınıflandırma sistemi, Hutu Power ideolojisi, medyanın nefret propagandası için kullanılması, uluslararası toplumun erken uyarıları görmezden gelmesi ve Birleşmiş Milletler barış gücünün yetersizliği temel nedenler arasındadır.

1994 yılında Ruanda'da yaklaşık yüz gün içinde Hutu çoğunluk tarafından Tutsi azınlığa ve ılımlı Hutulara yönelik gerçekleştirilen, sekiz yüz bin ile bir milyon arasında insanın katledildiği soykırım.

Uluslararası toplumun müdahale etmemesi geniş çapta eleştirilmiştir. BM ve Belçika resmi özür dilemiştir. Soykırım sonrası kurulan uluslararası mahkeme, uluslararası ceza hukukunda önemli emsal kararlar üretmiştir.

Soğuk Savaş dinamikleri, Vietnam Savaşı'nın bölgesel yayılımı, ABD'nin Kamboçya'yı bombalaması, iç siyasi istikrarsızlık, aşırı Maoist ideolojinin yükselişi ve uluslararası toplumun ilgisizliği temel nedenler arasındadır.

1975 ile 1979 yılları arasında Kızıl Kmer rejimi altında Kamboçya'da gerçekleştirilen, ülke nüfusunun yaklaşık dörtte birini oluşturan bir buçuk ile iki milyon arasında insanın açlık, zorla çalıştırma, işkence ve toplu infaz sonucu hayatını kaybettiği soykırım.

Soykırım sırasında uluslararası müdahale gerçekleşmemiştir. Vietnam'ın 1979'daki müdahalesi rejimi devirmiştir. Kamboçya Olağanüstü Daireleri 2006'da kurularak yargılama süreci başlatılmıştır.

Güvenlik sistemlerinin maliyet gerekçesiyle devre dışı bırakılması, bakım eksikliği, yetersiz personel eğitimi, düzenleyici denetim yetersizliği ve çok uluslu şirketlerin gelişmekte olan ülkelerdeki güvenlik standartlarını düşürmesi temel nedenlerdir.

3 Aralık 1984'te Hindistan'ın Bhopal kentindeki Union Carbide pestisit fabrikasından sızan metil izosiyanat gazının binlerce kişinin ölümüne ve yüz binlerce kişinin kalıcı sağlık sorunlarına yol açtığı, tarihin en ağır endüstriyel felaketi.

Union Carbide önce sorumluluğu reddettmiş, ardından Hindistan hükümetiyle uzlaşma yoluna gitmiştir. 1989 uzlaşması uluslararası çevrelerde yetersiz bulunmuştur. Olay, uluslararası endüstriyel güvenlik standartlarının güçlendirilmesine yol açmıştır.

Katı yakıtlı roket motorlarındaki O-ring contalarının soğuk hava koşullarında işlevini yitirmesi doğrudan teknik nedendir. Morton Thiokol mühendislerinin fırlatmayı erteleme önerilerinin yönetim tarafından reddedilmesi kurumsal başarısızlığı temsil etmektedir.

28 Ocak 1986'da NASA'nın Challenger uzay mekiğinin fırlatılmasından yetmiş üç saniye sonra parçalanarak yedi mürettebat üyesinin hayatını kaybettiği, uzay araştırmaları tarihinin en travmatik olaylarından biri.

Dünya genelinde uzay araştırmalarının güvenliği sorgulanmıştır. Rogers Komisyonu'nun bulguları uluslararası uzay ajanslarının güvenlik protokollerini gözden geçirmesine yol açmıştır.

Fırlatma sırasında dış tanktan kopan köpük parçasının mekiğin sol kanadındaki ısı kalkanını hasarlaması doğrudan nedendir. Riskin normalleştirilmesi ve kurumsal iletişim başarısızlıkları yapısal nedenler arasındadır.

1 Şubat 2003'te NASA'nın Columbia uzay mekiğinin atmosfere giriş sırasında parçalanarak yedi mürettebat üyesinin hayatını kaybettiği felaket. Fırlatma sırasında ısı kalkanından kopan köpük parçasının oluşturduğu hasar, on altı gün sonra mekiğin dönüşünde ölümcül sonuç doğurmuştur.

Uluslararası uzay toplulukları desteğini bildirmiş, uzay araştırmalarında güvenlik standartları tekrar gözden geçirilmiştir.

Kuyu kontrolünün kaybedilmesi, çimento bütünlüğünün bozulması, yetersiz risk değerlendirmesi, maliyeti düşürmek için güvenlik testlerinin atlanması ve düzenleyici denetim eksikliği temel nedenlerdir.

20 Nisan 2010'da Meksika Körfezi'nde BP'ye ait Deepwater Horizon petrol platformunun patlaması sonucu on bir işçinin hayatını kaybettiği ve seksen yedi gün boyunca kontrol altına alınamayan, ABD tarihindeki en büyük deniz petrol sızıntısı.

Uluslararası düzeyde deniz sondajı güvenlik düzenlemeleri sıkılaştırılmıştır. ABD hükümeti derin deniz sondajına geçici moratoryum uygulamıştır.

Hint-Avustralya tektonik plakasının Burma plakasının altına dalması sonucu oluşan 9.1 büyüklüğündeki deprem doğrudan nedendir. Bölgede tsunami erken uyarı sisteminin bulunmaması kayıpları artıran en önemli faktördür.

26 Aralık 2004'te Sumatra açıklarında meydana gelen 9.1 büyüklüğündeki denizaltı depreminin tetiklediği, on dört ülkeyi etkileyen ve iki yüz otuz binden fazla insanın hayatını kaybettiği, modern tarihin en ölümcül doğal afetlerinden biri.

Dünya tarihinin en büyük uluslararası yardım seferberliklerinden biri gerçekleşmiştir. BM koordinasyonunda kapsamlı insani yardım operasyonları yürütülmüştür.

Pasifik plakasının Okhotsk plakasının altına dalması sonucu oluşan megathrust depremi doğrudan nedendir.

11 Mart 2011'de Japonya'nın kuzeydoğu kıyısında meydana gelen 9.1 büyüklüğündeki deprem ve ardından gelen tsunami, on sekiz binden fazla insanın hayatını kaybetmesine ve Fukushima nükleer felaketine yol açmıştır.

Dünya genelinden yoğun insani yardım sağlanmıştır. Japonya'nın kendi afet müdahale kapasitesi uluslararası kamuoyunda büyük takdir görmüştür.

Karayip ve Kuzey Amerika tektonik plakalarının etkileşimi doğrudan nedendir. Yapı standartlarının yetersizliği, kentsel plansızlık ve yoksulluk kayıpları katlayan yapısal nedenlerdir.

12 Ocak 2010'da Haiti'nin başkenti Port-au-Prince yakınlarında meydana gelen 7.0 büyüklüğündeki deprem, iki yüz bin ile üç yüz on altı bin arasında insanın hayatını kaybetmesine yol açmıştır. Batı yarımküresinin en yoksul ülkesini vuran bu deprem, kalkınma ile afet direnci arasındaki ilişkiyi acı biçimde ortaya koymuştur.

On üç milyar doları aşan uluslararası yardım seferberliği gerçekleşmiştir. Ancak yardımların koordinasyonu ve etkinliği geniş çapta eleştirilmiştir.

Doğu Anadolu Fay Hattı'nın kırılması doğrudan nedendir. Yapı standartlarının yetersiz uygulanması, denetim eksiklikleri ve kentsel dönüşüm süreçlerindeki aksaklıklar yapısal nedenlerdir.

6 Şubat 2023'te Türkiye'nin güneydoğusunda ardışık olarak meydana gelen 7.8 ve 7.5 büyüklüğündeki iki deprem, on bir ilde yıkıma yol açmış ve elli binden fazla insanın hayatını kaybetmesine neden olmuştur.

Yüzden fazla ülke yardım göndermiştir. BM acil yardım çağrısı yaparak uluslararası insani yardım koordinasyonu başlatmıştır.

Taliban'ın putperest sembollerin yıkılması emri, uluslararası toplumun diplomatik baskısının yetersiz kalması ve çatışma ortamında kültürel mirasın korunmasına ilişkin mekanizmaların zayıflığı temel nedenlerdir.

2001 yılında Taliban tarafından dinamitle yıkılan, altıncı yüzyılda Afganistan'ın Bamiyan Vadisi'nde kayalara oyulmuş elli beş ve otuz sekiz metre yüksekliğindeki iki dev Buda heykeli. Yıkım, kültürel mirasın bilinçli tahribi konusunda küresel farkındalığın dönüm noktası olmuştur.

Uluslararası toplum yıkımı kınamış ancak önleyememiştir. UNESCO, kültürel mirasın korunması için yeni sözleşmeler ve mekanizmalar geliştirmiştir.

Bosna Savaşı sırasında Hırvatistan Savunma Konseyi kuvvetlerinin stratejik ve sembolik hedef olarak köprüyü ateş altına alması doğrudan nedendir.

1566'da Osmanlı mimarı Mimar Hayreddin tarafından inşa edilen, 1993'te Bosna Savaşı sırasında tank ateşiyle yıkılan ve 2004'te yeniden inşa edilen Stari Most (Eski Köprü). Yıkımı kültürel yıkımın, yeniden inşası barış ve uzlaşmanın sembolüdür.

UNESCO, Dünya Bankası ve çok sayıda ülke köprünün yeniden inşasına katkıda bulunmuştur. 2005'te yeniden inşa edilen köprü UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Soruşturma, yangının restorasyon çalışmaları sırasında elektrik kontağı veya sigara izmaritinden kaynaklanmış olabileceğini belirlemiştir. Kesin neden henüz resmî olarak açıklanmamıştır.

15 Nisan 2019'da Paris'teki Notre-Dame Katedrali'nde çıkan ve yapının çatısını, ahşap iskeletini ve ikonik sivri kulesini yok eden büyük yangın. Olay, kültürel mirasın korunmasına yönelik küresel duyarlılığı yeniden canlandırmıştır.

Dünya liderlerinden ve kurumlarından yoğun destek mesajları gelmiştir. Bir milyar euro'yu aşan uluslararası bağış kampanyası başlatılmıştır.